انواع شرطی سازی در روانشناسی + مقایسه
به زبان ساده، شرطیسازی نوعی یادگیری است. فرآیندی که در آن مغز ما یاد میگیرد بین دو رویداد مختلف، ارتباط برقرار کند.
آیا تا به حال فکر کردهاید چرا با شنیدن صدای آلارم گوشی، ناخودآگاه دچار استرس میشوید؟ یا چرا کارمندان با وعده پاداش آخر سال، سختتر کار میکنند؟ پاسخ همه اینها در یک مفهوم روانشناسی نهفته است: شرطی سازی (Conditioning).
به گزارش چطور، از زمانی که ایوان پاولف با سگهای معروفش نظریه شرطیسازی را مطرح کرد، درک ما از رفتارهای انسان دگرگون شد. این نظریه فقط مختص آزمایشگاه نیست؛ بلکه ابزاری قدرتمند است که از کلاسهای درس تا کمپینهای بازاریابی و مدیریت منابع انسانی کاربرد دارد. در این مقاله، انواع شرطی سازی را بررسی میکنیم و تفاوت مدلهای کلاسیک و فعال را به زبان ساده توضیح میدهیم.
شرطیسازی چیست؟
به زبان ساده، شرطیسازی نوعی یادگیری است. فرآیندی که در آن مغز ما یاد میگیرد بین دو رویداد مختلف، ارتباط برقرار کند.
- مثال: وقتی بوی غذای محبوبتان میآید (محرک)، دهانتان آب میافتد (واکنش). در روانشناسی رفتارگرا، معتقدند که محیط بیرونی شکلدهنده رفتار ماست و شرطیسازی، مکانیسم اصلی این شکلدهی است.
تفاوت در یک نگاه
- شرطیسازی کلاسیک (پاولف): یادگیری غیرارادی است. (رابطه بین محرک و پاسخ بازتابی). مثل ترسیدن از سگ پس از یک بار گاز گرفته شدن.
- شرطیسازی کنشگر (اسکینر): یادگیری ارادی و فعال است. (رابطه بین رفتار و پیامد). مثل درس خواندن برای گرفتن جایزه.
انواع شرطی سازی در روانشناسی
تفاوت اصلی در یک نگاه
مدل پاولف
یادگیری غیرارادی: واکنشهای بازتابی (مثل ترس یا بزاق) که دست خودمان نیست.
مثال: ترسیدن از سگ بخاطر تجربه کودکی.
مدل اسکینر
یادگیری فعال و ارادی: رفتار بر اساس پاداش و تنبیه شکل میگیرد.
مثال: درس خواندن برای گرفتن جایزه.
۱. شرطی سازی کلاسیک
همه چیز با ایوان پاولف، فیزیولوژیست روسی شروع شد. او که در حال مطالعه دستگاه گوارش سگها بود، متوجه پدیده عجیبی شد: سگها نه فقط با دیدن غذا، بلکه با دیدنِ روپوش سفیدِ دستیار آزمایشگاه هم بزاق ترشح میکردند!
آزمایش سگهای پاولف
پاولف آزمایشی طراحی کرد تا ببیند آیا میتواند این واکنش را کنترل کند؟
- قبل از شرطیسازی: غذا (محرک طبیعی) باعث ترشح بزاق میشد. صدای زنگ (محرک خنثی) هیچ واکنشی ایجاد نمیکرد.
- حین شرطیسازی: هربار قبل از دادن غذا، زنگ را به صدا در میآورد.
- بعد از شرطیسازی: پاولف غذا را حذف کرد. حالا فقط با صدای زنگ ، سگ بزاق ترشح میکرد.
کاربرد در زندگی ما: بسیاری از ترسها (فوبیاها) و احساسات ما ریشه در همین نوع شرطیسازی دارند. مثلاً اگر در کودکی در آسانسور گیر کرده باشید، ممکن است الان با دیدن درب آسانسور دچار تپش قلب شوید (بدون اینکه اتفاقی بیفتد).
۲. شرطی سازی کنشگر یا فعال
اگر پاولف روی رفتارهای "غیرارادی" تمرکز داشت، بی. اف. اسکینر (B.F. Skinner) روی رفتارهای "ارادی" و آگاهانه دست گذاشت. او معتقد بود رفتار انسان توسط پیامدها (نتیجه کار) کنترل میشود.
جعبه اسکینر و قانون اثر
اسکینر موشی را در جعبهای قرار داد که یک اهرم داشت. موش به صورت اتفاقی اهرم را فشار داد و غذا دریافت کرد. تکرار این اتفاق باعث شد موش یاد بگیرد: فشار اهرم = پاداش خوشمزه.
در این نوع شرطیسازی، ۴ مکانیزم اصلی وجود دارد که مدیران و والدین باید آن را فوت آب باشند:
| نوع رفتار | تعریف | مثال کاربردی |
| تقویت مثبت | دادن پاداش برای تکرار رفتار | دادن پاداش نقدی به کارمند برای فروش بیشتر |
| تقویت منفی | حذف یک عامل آزاردهنده برای تکرار رفتار | قطع صدای بوق ممتد ماشین به محض بستن کمربند ایمنی |
| تنبیه مثبت | اضافه کردن یک عامل بد برای کاهش رفتار | جریمه شدن توسط پلیس برای سرعت غیرمجاز |
| تنبیه منفی | حذف یک عامل خوب برای کاهش رفتار | گرفتن گوشی موبایل از نوجوان به دلیل نمرات پایین |
مقایسه شرطی سازی کلاسیک و کنشگر
| ویژگی |
|---|