شب چله در سیستان و بلوچستان؛ آیینی کهن با طعم خاص و پیوندی استثنایی میان فرهنگ ایرانی و اسلامی

نمابان و به نقل از خبرگزاری مهر - گروه استان‌ها ، فاطمه گلوی: شب یلدا به‌عنوان یکی از کهن‌ترین آئین‌های ایرانی، در استان سیستان و بلوچستان نیز جایگاه ویژه‌ای در میان مردم دارد و هر ساله با فرارسیدن آخرین شب پاییز، رنگ و بوی خاصی به محافل خانوادگی می‌بخشد.

این آئین دیرینه که سیستان و بلوچستان با نام «شب چله» شناخته می‌شود، فرصتی برای گردهمایی خانواده‌ها، تقویت پیوندهای اجتماعی و پاسداشت فرهنگ بومی به شمار می‌رود.

در سیستان و بلوچستان، یلدا تنها یک شب نمادین نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی مردم است که با آداب و رسوم محلی درآمیخته و نسل به نسل منتقل شده است.

استفاده از خوراکی‌های ساده و بومی، توجه به دورهمی خانوادگی و پرهیز از تجمل‌گرایی از ویژگی‌های برجسته برگزاری شب یلدا در بسیاری از نقاط استان است؛ این سنت کهن، در عین سادگی، پیام‌آور همدلی، صبر و امید به روشنایی پس از طولانی‌ترین شب سال است.

شب چله، ریشه‌ای عمیق در فرهنگ مردم سیستان و بلوچستان دارد

رئیس موزه بزرگ جنوب شرق در گفت و گو با خبرنگار مهر گفت: شب یلدا که در استان سیستان و بلوچستان به «شب چله» شهرت یافته، ریشه‌ای عمیق در تاریخ، فرهنگ و باورهای مردمان این منطقه دارد.

محمدعلی ابراهیمی بیان کرد: در گذشته، مردم این دیار نه‌تنها چله زمستانی، بلکه چله تابستانی را نیز گرامی می‌داشتند. چله زمستانی از نخستین شب زمستان آغاز می‌شد و تا چهل روز ادامه داشت و در سیستان به «چله بزرگ» یا «چله کَلُو » معروف بود؛ در بلوچستان نیز از آن با نام‌هایی چون «چله ماسی » یعنی شب مادر یاد می‌شد.

این پژوهشگر و کارشناس تاریخی - فرهنگی افزود: سیستان و بلوچستان یکی از کهن‌ترین نظام‌های تقویمی را در خود جای داده است؛ تقویمی که ابوریحان بیرونی در کتاب تحقیق مال الهند به آن اشاره کرده و قدمت آن را کهن‌تر از بسیاری از تقویم‌های شناخته‌شده در دیگر مناطق جهان می‌داند.

رئیس موزه زاهدان ادامه داد: این گاه‌شماری بر پایه شیوه زندگی مردم، شامل کشاورزی، دامداری و صیادی شکل گرفته و با دانش ستاره‌شناسی، وزش بادها و نشانه‌های طبیعی همچون مهاجرت پرندگان تنظیم می‌شده است؛ در سیستان، پرنده‌ای با نام پلپلاسی یا همان پرستو نشانه تغییر فصل بوده و در بلوچستان، به‌ویژه منطقه خاش، شکار برخی حیوانات یا زمان کاشت و برداشت خرما مبنای تنظیم تقویم قرار می‌گرفته است.

آئین‌های ایرانی هویت اصلی خود را حفظ کرده‌اند

وی تصریح کرد: باورهای بومی ایرانی که در معماری و سنگ‌نگاره‌های سراوان نیز مشهود است؛ با ورود آئین زرتشت و سپس اسلام، این آئین‌ها رنگ و بوی دینی به خود گرفت اما هویت اصلی خود را حفظ کرد.

ابراهیمی بیان کرد: یک افسانه قدیمی که « سوه » در سیستان نام‌گذاری شده هم وجود دارد؛ که بر اساس این افسانه مهر و ماه یعنی ماه و خورشید با هم عاشق و معشوق بودن که این‌ها در بلندترین شب سال که پایان پاییز بوده ستاره‌ای رو واسطه می‌کنند و مهر و ماه با هم الفت و مهربانی برقرار می‌کنند و این شب بلند رو به جشن و پایکوبی و شادمانی می‌پردازند.

وی اظهار داشت: شب چله در سیستان و بلوچستان نماد همبستگی خانوادگی و احترام به بزرگ‌ترهاست. در این شب، اعضای خانواده گرد بزرگ‌ترها، پدربزرگ و مادربزرگ جمع می‌شوند و آئینی به نام «شال» یعنی سر زدن و دید و بازدید و یا سفره خانوادگی برپا می‌شود که نشانه احترام به ریش‌سفیدان و صله‌رحم است.

رئیس موزه زاهدان گفت: روشن کردن آتش، شاهنامه‌خوانی، موسیقی محلی و قصه‌گویی از ارکان اصلی این شب در سیستان و بلوچستان به‌شمار می‌رود؛ شاهنامه‌خوانی به‌ویژه به دلیل پیوند عمیق داستان‌های حماسی با سرزمین سیستان، جایگاهی ویژه دارد.

وی با اشاره به جایگاه خوراکی‌های سالم و محلی در این شب افزود: خوراکی‌های شب یلدا نیز بخشی مهم از این آئین کهن هستند. هندوانه و خربزه محلی سیستان که در تابستان ذخیره می‌شدند، همراه با فرآورده‌هایی چون شیره، گندم بریان، تخمه هندوانه و خربزه، لندو ، کلوچه خرمایی و دیگر خوراک‌های محلی مصرف می‌شدند؛ این خوراکی‌ها افزون بر ارزش غذایی، جنبه دارویی و نماد تندرستی داشتند.

ابراهیمی در پایان بیان کرد: بازی‌های محلی، افسانه‌خوانی، فال حافظ و میوه انار به‌عنوان نماد خیر و برکت، شکرگزاری و طلب سلامتی، شب یلدا را به شبی سرشار از شادی، همدلی و معنویت برای مردم سیستان و بلوچستان تبدیل کرده است.

شب چله در سیستان و بلوچستان فرهنگ کهن ایرانی

یکی از شهروندان زاهدانی در گفت و گو با خبرنگار مهر در رابطه با دورهمی شب یلدا گفت: آئین‌ها و سنت‌هایی که از قدیم‌الایام به ما رسیده‌اند، بخشی از فرهنگ کهن ایران‌زمین هستند؛ فرهنگی که به‌طور کامل با فرهنگ اسلامی مطابقت دارد.

علی رخشانی ادامه داد: این سنت‌ها، سنت‌های پسندیده‌ای بوده‌اند و همچنان هم می‌توانند نقش مهمی در زندگی اجتماعی ما ایفا کنند؛ دورهم‌بودن، جمع‌شدن خانواده‌ها و هم‌نشینی‌ها از جمله همین سنت‌های ارزشمند است که خداوند نیز آن را مورد ستایش قرار داده است.

وی ادامه داد: وقتی افراد در کنار هم قرار می‌گیرند، رنج‌ها و گرفتاری‌ها نیز میان آن‌ها تقسیم می‌شود و فشار مشکلات کمتر احساس می‌شود.

این شهروند زاهدانی بیان کرد: متأسفانه امروز مشاهده می‌شود که خانواده‌ها از هم فاصله گرفته‌اند، ارتباط‌ها کمرنگ شده و فاصله‌ها افزایش یافته است؛ توقعات بالا رفته، تجملات بیشتر شده و سادگی گذشته کمتر به چشم می‌خورد. در حالی که اگر به سنت‌های قدیمی خود بازگردیم، همان کرسی ساده، لحاف گرم و تنقلات اندک کافی بود تا اعضای خانواده دور هم جمع شوند و از باهم‌بودن لذت ببرند.

وی گفت: امروز حتی نسل جوان نیز وقتی صحبت می‌شود، می‌گویند فیلم‌ها و روایت‌هایی که از گذشته می‌بینند، لذتی داشته که اکنون کمتر احساس می‌شود. این نشان می‌دهد که بازگشت به سنت‌های خودمان می‌تواند برای نسل‌های جدید هم جذاب باشد.

رخشانی اظهار داشت: اگر ما بزرگ‌ترها به این آئین‌ها پایبند باشیم، فرزندانمان از ما یاد می‌گیرند و این فرهنگ به نسل‌های آینده منتقل می‌شود.

وی در پایان افزود: دورهم‌بودن علاوه بر اینکه نوعی صله‌رحم است که اسلام به آن سفارش کرده، از افتخارات فرهنگ اصیل ایرانی نیز به شمار می‌رود؛ باید به این سنت‌ها افتخار کنیم و در عمل نیز آن‌ها را زنده نگه داریم.

یلدا، فرصتی برای باهم بودن

یکی دیگر از شهروندان زاهدانی در گفت و گو با خبرنگار مهر بیان کرد: سنت شب یلدا از قدیم‌الایام در سیستان و بلوچستان وجود داشته و ریشه‌دار است.

مصطفی دیده گفت: سیستان و بلوچستان از نظر فرهنگی شاید نسبت به بسیاری از نقاط دیگر کشور تفاوت‌های بیشتری داشته باشد. در منطقه سیستان، این سنت بیشتر رواج داشته و مردم توجه ویژه‌ای به شب یلدا داشته‌اند؛ شب یلدا همواره به‌عنوان فرصتی برای باهم‌بودن و تقویت روابط خانوادگی شناخته شده است.

وی خاطرنشان کرد: در شب یلدا همه اعضای فامیل دور هم جمع می‌شدند و این دورهمی منزل بزرگ خانواده یعنی پدربزرگ صورت می‌گرفت؛ این جمع‌های صمیمی فضایی ساده اما پر از محبت داشت.

این شهروند زاهدانی گفت: قدیم بیشتر خوراکی‌هایی که در این شب استفاده می‌شد، محصولات خود مردم بود. اگر کسی آفتابگردان یا تخمه داشت، از محصول خودش بود. تخمه هندوانه‌های محلی، لندو ، گندم‌هایی که در همان منطقه کشت می‌شد و خرماهای محلی، جزو خوراکی‌هایی بود که در این دورهمی‌ها استفاده می‌کردند و همه از همان داشته‌های ساده لذت می‌بردند.

وی بیان کرد: به مرور زمان، این سنت‌ها از نظر شکل برگزاری تغییر کرده و به اصطلاح کلاسیک‌تر شده است و شب یلداها با ظاهر متفاوت‌تری برگزار می‌شوند.

دیده در پایان افزود: امروزه شاید شب یلداها از نظر ظاهری زیباتر شده باشد، اما متأسفانه در سال‌های اخیر، با توجه به گرانی‌ها و شرایط اقتصادی، این دورهمی‌ها کمتر شده است.

وی ادامه داد: هزینه‌های بالایی که وجود دارد باعث شده بسیاری از خانواده‌ها نتوانند مثل گذشته این جمع‌ها را برگزار کنند؛ به همین دلیل، بیشتر مردم سعی می‌کنند در جمع‌های کوچک‌تر و محدوده به اعضای خانواده خودشان، یک قشنگ برای خودشان بسازند.

صله‌رحم سنتی فراتر از یلدا؛ راهی برای افزایش رزق و برکت

حجت الاسلام سعید جان‌آبادی، معاون فرهنگی اداره کل تبلیغات اسلامی سیستان و بلوچستان در گفت و گو با خبرنگار مهر با اشاره به اهمیت صله‌رحم گفت: یکی از تأکیدات اصلی دین اسلام، دید و بازدید و ارتباط با خویشاوندان است که پیامبر اکرم ( ص) و ائمه اطهار ( ع) بارها بر آن سفارش کرده‌اند.

وی افزود: اهل بیت ( ع) نه تنها به خویشان و دوستان خود سر می‌زدند، بلکه به غریبه‌ها و حتی غیرمسلمانان نیز توجه داشتند و این نشان‌دهنده گستره معنوی این سنت است.

جان‌آبادی با اشاره به آئین یلدا اظهار داشت: یلدا به عنوان یک رسم ایرانی، در راستای همین تعالیم دینی قرار دارد و مردم ایران آن را فرصتی برای صله‌رحم می‌دانند.

وی خاطرنشان کرد: در روایات آمده است که مهمان هنگام ورود رزق و روزی به همراه می‌آورد و هنگام رفتن بلاها را از خانه بیرون می‌برد؛ تجربه‌ای که ایرانیان در زندگی خود لمس کرده‌اند.

معاون فرهنگی اداره کل تبلیغات اسلامی سیستان و بلوچستان تاکید کرد: نباید صله‌رحم تنها به شب یلدا محدود شود، بلکه باید در طول سال استمرار داشته باشد تا برکات آن همیشگی گردد.

منبع: خبرگزاری مهر