تهران و مسکو در مسیر نظم نوین جهانی؛ همکاری راهبردی با طعم چندجانبه‌گرایی
سید عباس عراقچی با تأکید بر همکاری‌های ایران و روسیه در بریکس و سازمان همکاری شانگهای، از حرکت دو کشور به سوی نظم جهانی عادلانه‌تر و چندجانبه خبر داد.
به گزارش نمابان و به نقل از خبرگزاری مهر، سید عباس عراقچی وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در کامرسانت روسیه نوشت: همکاری فعال ایران و روسیه در چارچوب سازمان‌ها و ترتیبات چندجانبه، به‌ویژه گروه بریکس ، سازمان همکاری شانگهای و اتحادیه اقتصادی اوراسیا بازتاب‌دهنده نگاه مشترک دو کشور به ضرورت گذار از نظم تک‌قطبی و حرکت به‌سوی نظمی عادلانه‌تر، متوازن‌تر و فراگیرتر است.
متن یادداشت به شرح زیر است:
روابط جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه، روابطی ریشه‌دار، چندلایه و مبتنی بر درک مشترک از تحولات ژرف نظام بین‌الملل است؛ روابطی که نه بر اساس ملاحظات مقطعی، بلکه برآمده از پیوندهای تاریخی، ژئوپلیتیکی و منافع پایدار دو ملت شکل گرفته است. این مناسبات، در گذر زمان و در مواجهه با تحولات پیچیده منطقه‌ای و جهانی، به سطحی از بلوغ، اعتماد متقابل و آینده‌نگری رسیده است که امروز می‌توان آن را نمونه‌ای از شراکت مسئولانه و پایدار در نظام بین‌الملل دانست.
دیپلماسی همسایگی یکی از ارکان اصلی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران است؛ رویکردی که همواره مورد تأکید پزشکیان، رئیس‌جمهوری اسلامی ایران بوده و بر این اصل بنیادین استوار است که امنیت، ثبات و توسعه پایدار منطقه‌ای، تنها از مسیر همکاری کشورهای همسایه و منطقه و بدون مداخله بازیگران فرامنطقه‌ای محقق می‌شود. در این چارچوب، فدراسیون روسیه به‌عنوان همسایه‌ای مهم در حوزه اوراسیا و دریای خزر ونیز قدرتی اثرگذار در معادلات جهانی، جایگاهی ویژه در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران دارد.
سابقه همکاری‌ها و چارچوب‌های حقوقی میان تهران و مسکو به دهه‌ها پیش بازمی‌گردد. این روابط با تصویب «معاهده اساس روابط متقابل و اصول همکاری بین جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه» در آغاز قرن بیست‌ویکم، وارد مرحله‌ای نوین شد؛ معاهده‌ای که بنیان‌های حقوقی و سیاسی همکاری‌های بلندمدت دو کشور را بر پایه احترام متقابل، عدم مداخله در امور داخلی، حسن هم‌جواری و تأمین منافع مشترک تثبیت کرد. آن سند، نقطه عزیمت مهمی برای نهادینه‌سازی روابط پایدار، متوازن و قابل اتکا میان دو کشور بود.
با این حال، تحولات شتابان منطقه‌ای و جهانی، گسترش نقش آفرینی ایران و روسیه در معادلات بین‌المللی و تشدیدچالش‌های ناشی از یک‌جانبه‌گرایی، فشارهای سیاسی وتحریم‌های فراقانونی و ضدبشری، ضرورت ارتقای این چارچوب همکاری را بیش از پیش آشکار ساخت. در همین بستر تاریخی و راهبردی، «معاهده مشارکت جامع راهبردی جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه» شکل گرفت؛ معاهده‌ای که سطح روابط دو کشور را به مرحله‌ای کیفی‌تر ارتقا داده و به‌مثابه نقشه راه‌های جامع، بلندمدت و آینده‌نگر، افق‌های روشنی برای همکاری درحوزه‌های سیاسی، اقتصادی، امنیتی، دفاعی، انرژی، علمی و فناورانه ، فرهنگی، گردشگری و سرمایه‌گذاری ترسیم می‌کند.
در کنار ابعاد راهبردی و حقوقی مشارکت دو کشور، پیوندهای فرهنگی و تمدنی ایران و روسیه، بستر نرم و ماندگار این شراکت را شکل می‌دهد. فرهنگ و ادبیات، همواره زبان مشترک ملت‌ها بوده و در روابط تهران و مسکو نقشی بنیادین ایفا کرده است.
ادبیات ایران با نام‌هایی چون فردوسی، سعدی، حافظ و مولوی و ادبیات روسیه با چهره‌هایی همچون پوشکین، تولستوی، داستایوفسکی و چخوف، میراثی مشترک برای فرهنگ جهانی پدیدآورده‌اند ؛ میراثی که فراتر از مرزها، زبان مشترک انسان، اخلاق، معنا و کرامت را روایت می‌کند و بستری ارزشمند برای تعمیق گفت‌وگوی فرهنگی و تحکیم پیوند میان ملت‌ها را فراهم می‌آورد. چنان‌که سعدی بزرگ گفته است:
«بنی‌آدم اعضای یک پیکرند / که در آفرینش ز یک گوهرند».
این سرمایه فرهنگی، پشتوانه‌ای ارزشمند برای گسترش دیپلماسی فرهنگی، تعاملات دانشگاهی، ترجمه آثار ادبی و تحکیم پیوندهای مردمی میان دو کشور است.
در حوزه اقتصادی، ظرفیت‌های همکاری میان ایران و روسیه بسیار فراتر از سطح کنونی است. توسعه تجارت دوجانبه، سرمایه‌گذاری مشترک و بهره‌گیری از مزیت‌های مکمل اقتصادی، می‌تواند روابط اقتصادی دو کشور را به تراز واقعی روابط سیاسی ارتقا دهد. همکاری در چارچوب اتحادیه اقتصادی اورآسیا ، امکان اتصال پایدار اقتصاد ایران به بازارهای منطقه‌ای، تسهیل تجارت، کاهش موانع ساختاری و تنوع‌بخشی به مسیرهای مبادلاتی را فراهم کرده است؛ ظرفیتی که با اراده مشترک دو کشور می‌تواند به نتایجی ملموس و پایدار منجر شود.
دریای خزر، به‌عنوان یکی از پیوندهای ژئوپلیتیکی مهم ایران و روسیه، جایگاهی محوری در دیپلماسی همسایگی دو کشور دارد. خزر نه‌تنها یک پهنه آبی مشترک، بلکه عرصه‌ای برای همکاری درحوزه‌های انرژی، حمل‌ونقل، محیط‌زیست، امنیت منطقه‌ای و اتصال کریدورهای ترانزیتی است. توسعه کریدور بین‌المللی شمال-جنوب و تقویت زیرساخت‌های لجستیکی، می‌تواند ایران و روسیه را به دو محور مکمل در معماری ارتباطی اوراسیا و پیونددهنده شرق و غرب تبدیل کند.
در سطح سیاسی و امنیتی، همکاری و هماهنگی میان تهران و مسکو از جایگاهی ممتاز برخوردار است. فدراسیون روسیه به‌عنوان عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد، نقشی مهم در مقابله با یک‌جانبه‌گرایی، استفاده ابزاری از نهادهای بین‌المللی و تلاش برای تحمیل اراده سیاسی از طریق فشار و تحریم ایفا می‌کند.
جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه، با تأکید بر اصول منشور ملل متحد، احترام به حاکمیت ملی کشورها و مخالفت با مداخلات غیرقانونی، بر این باور مشترک‌اند که نظام بین‌الملل نیازمند بازگشت به چندجانبه‌گرایی واقعی، عادلانه و منصفانه است. ایران و روسیه هر دو هدف تحریم‌های یک‌جانبه، فراقانونی و ضدبشری قرار گرفته‌اند؛ تحریم‌هایی که نه‌تنها مغایر حقوق بین‌الملل، بلکه ناقض حقوق بنیادین ملت‌هاست. این تجربه مشترک، زمینه‌ای مهم برای تعمیق همکاری‌ها در جهت کاهش اثراتتحریم‌ها، توسعه سازوکارهای مستقل مالی و بانکی، تقویت تجارت با ارزهای ملی و افزایش تاب‌آوری اقتصادی و فناورانه دو کشور فراهم کرده است.
همکاری فعال ایران و روسیه در چارچوب سازمان‌ها و ترتیبات چندجانبه، به‌ویژه گروه بریکس ، سازمان همکاری شانگهای و اتحادیه اقتصادی اوراسیا بازتاب‌دهنده نگاه مشترک دو کشور به ضرورت گذار از نظم تک‌قطبی و حرکت به‌سوی نظمی عادلانه‌تر، متوازن‌تر و فراگیرتر است. بریکس امروز تنها یک چارچوب اقتصادی نیست، بلکه نمادی از اراده قدرت‌های نوظهور برای اصلاح ساختارهای ناعادلانه حکمرانی جهانی، کاهش سلطه ابزارهای فشار یک‌جانبه و تقویت نقش کشورهای مستقل در تصمیم‌سازی‌های بین‌المللی است. همکاری نزدیک ایران و روسیه در این چارچوب، می‌تواند به هم‌افزایی مؤثر در حوزه‌های مالی، انرژی، تجارت، فناوری و توسعه پایدار منجر شود.
در این میان، همکاری‌های علمی و فناورانه یکی از ستون‌های اصلی شراکت راهبردی ایران و روسیه به‌شمار می‌رود. دو کشور از ظرفیت‌های قابل توجهی در حوزه‌های دانش‌بنیان، فناوری‌های نوین، انرژی‌های پیشرفته، هوافضا، فناوری هسته‌ای صلح‌آمیز، هوش مصنوعی، فناوری نانو و علوم پزشکی برخوردارند. معاهده مشارکت جامع راهبردی، بستر مناسبی برای گسترش همکاری میان دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی، شرکت‌های دانش‌بنیان و نهادهای فناورانه دو کشور فراهم کرده است؛ همکاری‌هایی که می‌تواند به استقلال علمی و فناورانه و کاهش آسیب‌پذیری در برابر فشارهای خارجی بینجامد.
گردشگری و ارتباطات مردمی نیز به‌عنوان یکی از حوزه‌های مورد تصریح در معاهده مشارکت جامع راهبردی، جایگاهی مهم در روابط دو کشور دارد. تنوع اقلیمی، میراث تاریخی و فرهنگی غنی، ظرفیت‌های گردشگری سلامت و جاذبه‌های طبیعی ایران و روسیه، زمینه‌ای مناسب برای گسترش تعاملات گردشگری فراهم آورده است. تسهیل روادید، توسعه پروازهای مستقیم، گسترش همکاری میان نهادهای گردشگری و بخش خصوصی و طراحی برنامه‌های مشترک گردشگری، می‌تواند به افزایش رفت‌وآمد شهروندان دو کشور و تعمیق شناخت متقابل ملت‌ها بینجامد. جمهوری اسلامی ایران، گردشگری را ابزاری مؤثر برای تقویت دیپلماسی مردمی و تحکیم پیوندهای پایدار انسانی میان تهران و مسکو می‌داند.
امروز، ایران و روسیه با اتکا به شراکت راهبردی، تجربه تاریخی مشترک و درک مسئولیت خود در قبال آینده نظام بین‌الملل، در مسیر ساختن نظمی حرکت می‌کنند که در آن همکاری جایگزین هژمونی، گفت‌وگو جایگزین فشار و احترام جایگزین تحمیل شود و در این میان «معاهده مشارکت جامع راهبردی» نه‌تنها سندی برای تنظیم روابط دوجانبه، بلکه چارچوبی برای مشارکت فعال دو کشور در شکل‌دهی به نظمی چندجانبه، عادلانه و متوازن است؛ نظمی که به نفع ملت‌ها، ثبات منطقه‌ای و عدالت جهانی خواهد بود.
منبع: خبرگزاری مهر
